Torbiele jajników a niepłodność – diagnostyka i leczenie

Torbiele czynnościowe to najczęstszy rodzaj cyst jajnika. Powstają w toku cyklu owulacyjnego i zwykle mają charakter przemijający. Do tej grupy zalicza się:

• torbiel pęcherzykowa – rozwija się, gdy dojrzewający pęcherzyk Graafa nie pęka i nie uwalnia komórki jajowej;
• torbiel ciałka żółtego – tworzy się po owulacji, gdy ciałko żółte wypełni się płynem lub krwią.

Większość torbieli czynnościowych nie wymaga leczenia i zanika samoistnie w ciągu kilku tygodni. W rzadkich przypadkach mogą jednak powodować zaburzenia jajeczkowania czy opóźnienia owulacji w danym cyklu.

Torbiel ta to struktura fizjologiczna powstająca po owulacji. Zadaniem ciałka żółtego jest produkcja progesteronu, hormonu niezbędnego do przygotowania błony śluzowej macicy do implantacji zarodka i utrzymania wczesnej ciąży. W niektórych przypadkach torbiel tego rodzaju może ulec nadmiernemu rozrostowi, wypełnić się płynem lub krwią. Chociaż zazwyczaj torbiel w jajniku w ciąży nie zaburza płodności, istnieje pewne ryzyko powikłań, takich jak pęknięcie torbieli, powodujące ból brzucha i krwawienie do jamy brzusznej.

Torbiel krwotoczna to zwykle torbiel czynnościowa, która uległa krwawieniu wewnętrznemu. Choć jej wpływ na zdolność zapłodnienia nie jest bezpośredni, może prowadzić do powikłań, bólu i zaburzeń hormonalnych. W przypadku torbieli dużych rozmiarów lub objawów może być konieczna interwencja chirurgiczna.

Rodzajem torbieli, która może mieć wpływ na płodność jest torbiel endometrialna, znana również jako czekoladowa. Jest to zmiana związana z endometriozą – chorobą, w której tkanka podobna do endometrium rozwija się poza jamą macicy, w tym także w jajnikach. Wnętrze torbieli wypełnione jest gęstą, brunatną treścią, przypominającą czekoladę, stąd jej potoczna nazwa. Ten typ torbieli może obniżać rezerwę jajnikową, wpływać na jakość komórek jajowych, powodować zrosty, tym samym – utrudniać starania o ciążę. U kobiet ze zmianami endometrialnymi często występuje niepłodność i konieczne może być odpowiednie leczenie chirurgiczne lub wspomagane metody rozrodu, np. in vitro.

Torbiel dermoidalna (znana też jako torbiel skórzasta jajnika) to torbiel o charakterze łagodnego nowotworu typu potworniaka. Może składać się z różnorodnych tkanek: tłuszczowej, kostnej, a nawet fragmentów włosów czy zębów. Wynika to z faktu, że torbiel ta powstaje z komórek zarodkowych i obecna jest od urodzenia, ale widoczna staje się dopiero u dorosłej kobiety. Chociaż torbiele dermoidalne rosną powoli i rzadko są złośliwe, mogą prowadzić do ucisku na tkankę jajnika, zaburzeń owulacji i zmniejszenia rezerwy jajnikowej. Zazwyczaj wymagają leczenia operacyjnego, zwłaszcza gdy osiągają duże rozmiary.

Zespół policystycznych jajników (PCOS) to zaburzenie endokrynologiczne, w którym dochodzi do przewlekłego braku owulacji oraz obecności licznych drobnych torbieli w jajnikach. Mimo że nie są to klasyczne torbiele, a przetrwałe pęcherzyki, PCOS znacząco wpływa na hormonalną regulację cyklu, prowadząc do zaburzeń jajeczkowania i niepłodności. Pęcherzyki wykrywane w przebiegu PCOS nie wymagają usunięcia, konieczna jest natomiast kompleksowa diagnostyka i leczenie objawów oraz skutków zespołu policystycznych jajników.

Badanie USG transwaginalne to najważniejsze badanie służące rozpoznawaniu torbieli. Pozwala ono na ocenę:

• wielkości torbieli,
• jej lokalizacji względem jajnika i sąsiednich struktur,
• struktury wewnętrznej torbieli (czy jest jednokomorowa, wielokomorowa, zawiera przegrody, płyn, zwapnienia, echogeniczne elementy),
• ewentualnych cech sugerujących zmiany nowotworowe.

Torbiele proste, wypełnione przejrzystym płynem i o cienkich ściankach, najczęściej nie wymagają interwencji i samoistnie się wchłaniają. Z kolei torbiele złożone lub o nieregularnym kształcie powinny zostać poddane dokładniejszej ocenie, szczególnie gdy ich cechy mogą sugerować zmianę nowotworową.

W przypadkach, gdy torbiele występują przewlekle (czyli nawracają) lub towarzyszą im zaburzenia cyklu miesiączkowego, wskazane jest wykonanie badań hormonalnych, takich jak:

• FSH, LH,
• estradiol,
• progesteron,
• AMH (hormon antymüllerowski),
• testosteron, DHEA-S,
• TSH,
• prolaktyna.

Torbiele mogą mieć charakter zarówno łagodny, jak i nowotworowy. W celu różnicowania zmian, w niektórych przypadkach, na zalecenie lekarza, wykonuje się oznaczenia markerów nowotworowych z krwi, takich jak:

• CA-125 – podwyższony może występować w raku jajnika, ale także w endometriozie czy infekcjach,
• HE4 – stosowany w ocenie ryzyka zmian złośliwych,
• test ROMA (algorytm łączący CA-125 i HE4) – do oceny ryzyka nowotworu jajnika.

W niektórych przypadkach, zwłaszcza u kobiet w wieku pomenopauzalnym, konieczne może być również wykonanie badania rezonansu magnetycznego (MRI).

Cysty jajników, szczególnie torbiele endometrialne, mogą wpływać negatywnie na rezerwę jajnikową. Dzieje się tak zarówno poprzez fizyczne niszczenie tkanki jajnika, jak i przez procesy zapalne. Dlatego u kobiet planujących ciążę wykonuje się oznaczenie:

• AMH,
• liczby pęcherzyków antralnych (AFC, Antral Follicle Count) w badaniu USG,
• oznaczenia FSH w 3. dniu cyklu.

Ocena rezerwy jajnikowej jest istotna przed decyzją o dalszym leczeniu, szczególnie w przypadku procedur rozrodu wspomaganego.