Obniżone parametry nasienia – przyczyny, diagnostyka i poprawa jakości nasienia

W większości przypadków problemy z parametrami nasienia nie dają żadnych objawów klinicznych – mężczyzna nie odczuwa dolegliwości, a problem ujawnia się dopiero w trakcie starań o ciążę i późniejszej diagnostyki niepłodności. W niektórych przypadkach mogą występować:

• zaburzenia erekcji lub libido (szczególnie gdy współistnieje problem niedoboru testosteronu),
• uczucie ciężkości lub ból w mosznie (np. przy żylakach powrózka nasiennego),
• zmniejszona objętość ejakulatu.

Spermatogeneza, czyli proces powstawania plemników jest wyjątkowo wrażliwy na różne czynniki zewnętrzne. Dlatego warto zwrócić uwagę, że wyniki badania nasienia mogą być zaburzone tylko przejściowo na skutek sytuacji, takich jak:

• gorączka,
• stres,
• przyjmowane leki (np. antybiotyki, sterydy),
• choroby wirusowe (np. COVID-19, grypa),
• zbyt krótki lub zbyt długi okres abstynencji seksualnej przed badaniem.

 
Dlatego też, zawsze zalecamy wykonanie co najmniej dwóch badań seminologicznych w odstępie 4–6 tygodni, by zredukować tymczasowy wpływ na jakość nasienia.

Określenie to obejmuje różnorodne zaburzenia w zakresie ilości plemników, ich ruchliwości, budowy oraz obecności plemników w ejakulacie. W praktyce klinicznej rozróżnia się kilka typów nieprawidłowości, z których każda może mieć inne przyczyny i znaczenie dla płodności mężczyzny.

Oligozoospermia to stan, w którym stężenie plemników w ejakulacie jest niższe niż wartość referencyjna WHO – obecnie wynosi ona 16 milionów plemników/ml. W zależności od nasilenia oligozoospermia może być:

• łagodna (10–15 mln/ml),
• umiarkowana (5–10 mln/ml),
• ciężka (<5 mln/ml).

 
Tego rodzaju zaburzenie może być skutkiem m.in. zaburzeń równowagi hormonów płciowych, infekcji jąder lub najądrzy, żylaków powrózka nasiennego, obciążenia genetycznego lub działania czynników toksycznych. Znacznie niższa liczba plemników utrudnia zajście w ciążę, zwłaszcza w naturalnych warunkach, i często wymaga leczenia lub zastosowania technik wspomaganego rozrodu.

Astenozoospermia to problem z jakością plemników. Oznacza, że zbyt mały ich odsetek wykazuje zgodny z normą ruch postępowy – zdolność do poruszania się w kierunku komórki jajowej. Zgodnie z wartościami określonymi przez WHO, ruchliwość postępowa powinna wynosić co najmniej 30%. Zaburzenia ruchliwości mogą wynikać z:

• niewłaściwej budowy witki plemnika,
• stresu oksydacyjnego i uszkodzeń błon komórkowych,
• żylaków powrózka nasiennego
• zaburzeń w składzie nasienia (np. zbyt duża lepkość, złe pH),
• niektórych infekcji dróg nasiennych.

 
Astenozoospermia często towarzyszy oligozoospermii, co dodatkowo zmniejsza szanse na naturalne zajście w ciążę.

W teratozoospermii głównym problemem jest niski odsetek plemników o prawidłowej budowie. Według aktualnych kryteriów, za graniczną normę przyjmuje się ≥ 4% prawidłowych form plemników. Plemniki o niepoprawnej budowie mogą mieć m.in.:

• zdeformowaną główkę (problemy z wniknięciem do komórki jajowej),
• nieprawidłową witkę (utrudniony ruch),
• zaburzenia segmentu środkowego (niewłaściwe połączenie główki z witką).

 
Teratozoospermia może wynikać z zaburzeń spermatogenezy, stresu oksydacyjnego, infekcji, a także działania substancji toksycznych i niektórych leków. Często wskazane jest rozszerzenie diagnostyki o badania fragmentacji DNA plemników.

OAT to połączenie trzech zaburzeń jednocześnie:

• oligozoospermii (niska liczba plemników),
• asthenozoospermii (niskiej ruchliwości),
• teratozoospermii (zła morfologia).

 
To jeden z najczęstszych i najbardziej złożonych obrazów nieprawidłowego nasienia. Wymaga dokładnej diagnostyki przyczynowej i często wielokierunkowego leczenia. W przypadkach ciężkiego OAT szansę na ciążę daje najczęściej zapłodnienie pozaustrojowe z wykorzystaniem metody ICSI (mikroiniekcja plemnika do komórki jajowej).

Kryptozoospermia to stan, w którym w standardowej analizie nasienia plemniki są niewidoczne, ale udaje się je wykryć dopiero po odwirowaniu próbki w laboratorium. To oznacza bardzo niską produkcję plemników lub problemy z ich transportem. Taki obraz nasienia może być:

• przejściowy (np. po infekcji),
• przewlekły (np. przy uszkodzeniu jąder),
• związany z obstrukcją dróg nasiennych.
 
W przypadku potwierdzenia kryptozoospermii zazwyczaj rozważa się chirurgiczne pobranie plemników (TESE, mTESE) do zapłodnienia in vitro.

To brak plemników w nasieniu nawet po odwirowaniu. Występuje u około 1% ogólnej populacji mężczyzn i u 10–15% pacjentów zgłaszających się z powodu niepłodności. Wyróżnia się dwa główne typy:

 
W zależności od przyczyny azoospermii możliwe są:

• leczenie operacyjne
• pobranie plemników z jąder do in vitro (biopsja mTESE),
• lub – w przypadku całkowitego braku plemników – rozważenie dawstwa nasienia.

Istnieje wiele czynników, które negatywnie wpływają na jakość i ilość nasienia. Do najważniejszych przyczyn problemów należą:

• czynniki hormonalne (np. hipogonadyzm),
• zaburzenia genetyczne (np. mikrodelecje AZF, zespół Klinefeltera),
• przebyte infekcje,
• żylaki powrózka nasiennego,
• przebyte urazy jąder,
• stres oksydacyjny i fragmentacja DNA,
• niezdrowy styl życia: zła dieta, siedzący tryb życia, używki,
• zanieczyszczenia środowiskowe (np. pestycydy, metale ciężkie),
• nadmierne przegrzewanie jąder (np. sauna, laptop na kolanach).