Endometrioza – rozpoznanie, przyczyny, objawy i leczenie

Endometrioza to choroba zapalna o charakterze przewlekłym, która dotyka nawet co dziesiątą kobietę w wieku rozrodczym.

Mimo powszechności występowania endometriozy, wciąż bywa ona trudna do rozpoznania i zdarza się, że przez wiele lat pozostaje niezdiagnozowana. Objawia się przede wszystkim bólem – podczas miesiączki, współżycia, wypróżniania czy codziennego funkcjonowania. W wielu przypadkach prowadzi także do trudności z zajściem w ciążę.

Rodzaje endometriozy

Endometrioza jajnikowa

To postać, w której ogniska endometriozy rozwijają się w obrębie jajnika, tworząc charakterystyczne torbiele czekoladowe (torbiele endometrialne). Są one wypełnione gęstą, brunatną treścią i mogą powodować ból oraz problemy z zajściem w ciążę.

Endometrioza otrzewnowa

Endometrioza otrzewnowa dotyczy najczęściej powierzchniowej warstwy otrzewnej w jamie brzusznej i miednicy. Choć zmiany mogą być niewielkie, to często wywołują silne dolegliwości bólowe i stan zapalny

Endometrioza głęboko naciekająca

To najbardziej zaawansowana postać choroby, w której ogniska endometrialne penetrują głęboko pod powierzchnię otrzewnej, zajmując miednicę mniejszą, jelita, pęcherz moczowy, a nawet przeponę czy płuca. Często prowadzi do rozległych zrostów, a w niektórych przypadkach także do ciężkich powikłań.

Endometrioza opis choroby w ujęciu medycznym

Jak powstają ogniska endometrium poza jamą macicy

Choć dokładne przyczyny endometriozy wciąż nie są znane, istnieje szereg badań naukowych dotyczących mechanizmów powstawania choroby. Prawdopodobnie najbardziej uznawana teoria zakłada wsteczne miesiączkowanie, czyli cofanie się krwi miesiączkowej przez jajowody do jamy brzusznej, gdzie komórki endometrium przyczepiają się do innych tkanek. Inne teorie wskazują między innymi na rolę czynników genetycznych w procesie rozwijania się endometriozy czy proces metaplazji (przekształcania się komórek w komórki endometrium).

Rola estrogenów i przewlekłego stanu zapalnego

Endometrioza jest chorobą przewlekłą, zależną od hormonów płciowych, głównie estrogenów. Ich nadmiar stymuluje nasilenie choroby. Co istotne, obecność endometrium poza jamą macicy powoduje przewlekły stan zapalny, co wywołuje przewlekły ból i stymuluje proces powstawaniu zrostów

Zrosty w miednicy mniejszej i ich konsekwencje

Zrosty to nieprawidłowe, bliznowate połączenia między narządami, które mogą występować w wyniku przewlekłego stanu zapalnego i gojenia się uszkodzonej tkanki. W miednicy mniejszej prowadzą do ograniczenia ruchomości organów, bólu, a także do niepłodności.

Endometrioza może objawiać się na wiele różnych sposobów, a intensywność dolegliwości nie zawsze koreluje ze stopniem zaawansowania choroby. Zdarza się, że pacjentka odczuwa bardzo duży ból, który wydaje się nieproporcjonalny do wielkości ognisk. O objawach choroby decydują jednak także inne czynniki, nie tylko sam stopień zaawansowania choroby. Endometrioza potrafi dawać niespecyficzne objawy, które utrudniają rozpoznanie. Istnieje jednak szereg objawów, które towarzyszą większości pacjentek.

Jakie są najczęstsze objawy endometriozy ?

Bolesne miesiączki (dysmenorrhoea)

To jeden z najbardziej charakterystycznych objawów. Silny ból podbrzusza przed i w trakcie miesiączki, często niewyjaśniony innymi przyczynami, może być pierwszym sygnałem endometriozy.

Ból podczas współżycia (dyspareunia)

Pacjentki często zgłaszają ból w czasie stosunku, szczególnie przy głębokiej penetracji. Może to świadczyć o lokalizacji zmian w obrębie zatoki Douglasa, pochwy lub więzadeł krzyżowo-macicznych.

Ból przy oddawaniu stolca lub moczu

Obecność ognisk endometriozy na otrzewnej, w obrębie jelit lub pęcherza moczowego może wywoływać ból podczas mikcji lub defekacji, zwłaszcza w czasie krwawienia miesiączkowego.

Przewlekły ból miednicy niezależny od miesiączki

Ból miednicy, trwający przez większą część cyklu, może wskazywać na obecność ognisk endometriozy w obrębie miednicy mniejszej.

Obfite miesiączki i plamienia między miesiączkami

Endometrioza może wpływać na zaburzenia cyklu miesiączkowego, powodując długie, obfite krwawienia oraz plamienia międzymiesiączkowe.

Objawy jelitowe (wzdęcia, biegunki, zaparcia)

Endometrioza, szczególnie głęboko naciekająca, może powodować zmienne objawy jelitowe – w tym wzdęcia, uczucie parcia, biegunki lub zaparcia, czasami cykliczne. Podobne objawy występują chociażby w zespole jelita wrażliwego, dlatego bardzo istotna jest diagnostyka różnicowa.

Objawy ze strony układu moczowego

Endometrioza może występować także w obrębie pęcherza moczowego. Ogniska w tej lokalizacji mogą prowadzić do:

• częstomoczu,
• parć naglących,
• krwiomoczu,
• bólu przy oddawaniu moczu

Zależnie od lokalizacji ognisk, objawy endometriozy mogą przypominać inne choroby układu pokarmowego lub moczowego, dlatego tak ważna jest precyzyjna diagnostyka.

Endometrioza a problemy z zajściem w ciążę

Endometrioza dotyczy przede wszystkim kobiet w wieku rozrodczym, a niepłodność jest niestety jednym z najczęstszych sposobów w jaki objawia się ta choroba. Nawet u pacjentek bez objawów bólowych, endometrioza może być przyczyną niepłodności, m.in. poprzez obecność zrostów, uszkodzenia jajowodów, gorszą jakość komórek jajowych lub nieprawidłową odpowiedź zapalną organizmu.

Co jeśli laparoskopia nie wykaże endometriozy?

U niektórych pacjentek nawet laparoskopia nie potwierdza choroby mimo obecności objawów. W takich przypadkach ważna jest dalsza obserwacja, leczenie zachowawcze objawowe oraz kontynuacja diagnostyki – m.in. ocena zaawansowania dolegliwości bólowych i ich wpływu na codzienne funkcjonowanie.

Czy diagnoza jest możliwa przy małym stopniu zaawansowania endometriozy?

Tak, choć oczywiście wczesne formy endometriozy są trudniejsze do rozpoznania – zmiany są mniejsze i mogą być niewidoczne w badaniach obrazowych. Kluczowe znaczenie ma tutaj szczegółowy wywiad, obserwacja objawów i czasami próba leczenia empirycznego, np. hormonalnego.

Endometrioza – powikłania i konsekwencje

Zrosty, przemieszczenie narządów i ból przewlekły

Przewlekły stan zapalny towarzyszący endometriozie prowadzi do tworzenia się zrostów – włóknistych połączeń między narządami. Zrosty te mogą zmieniać położenie macicy, jajników, jajowodów, a także jelit i pęcherza, powodując przewlekły ból miednicy oraz problemy z płodnością.

Torbiele endometrialne jajników – ryzyka i powikłania

Torbiele endometrialne (tzw. torbiele czekoladowe) powstają w wyniku gromadzenia się krwi menstruacyjnej w ogniskach endometriozy zlokalizowanych w jajnikach. Mogą one pękać, skręcać się lub powodować trwałe uszkodzenie tkanki, wpływając na rezerwę jajnikową i szanse zajścia w ciążę.

Ryzyko niedrożności jelit i innych powikłań chirurgicznych

Nieleczona endometrioza może prowadzić do poważnych konsekwencji zdrowotnych. W zaawansowanych postaciach choroby, obejmującej jelita, mogą występować powikłania, takie jak:

• niedrożność jelit,
• krwawienia z przewodu pokarmowego,
• zwężenia odbytnicy.

To poważne komplikacje, które wymagają leczenia operacyjnego i mogą wiązać się z konieczności wyłonienia czasowej lub nawet trwałej stomii.

Rozrost endometrium i ryzyko zmian nowotworowych

Choć endometrioza nie jest chorobą nowotworową, w bardzo rzadkich przypadkach może dojść do transformacji nowotworowej – najczęściej w obrębie jajnika. Teoria ta wymaga jednak dalszych badań i obserwacji. U pacjentek borykających się z tą chorobą, istnieje także niewiele większe ryzyko rozwoju raka endometrium, dlatego wymagana jest w ich przypadka większa czujność onkologiczna.

Endometrioza a zespół przewlekłego bólu

Niektóre pacjentki, nawet po usunięciu ognisk endometriozy, nadal odczuwają ból. Może on być wynikiem trwałych zmian w układzie nerwowym, wymagających terapii bólu przewlekłego. Pomocne mogą być pomoc anestezjologa i holistyczne metody leczenia bólu, wsparcie psychologiczne, zmiana stylu życia oraz fizjoterapia uroginekologiczna.

Endometrioza – proces leczenia

Leczenie endometriozy powinno być dostosowane indywidualnie do każdej pacjentki, z uwzględnieniem nasilenia objawów, planów dotyczących macierzyństwa oraz w zależności od stopnia zaawansowania choroby

Leczenie farmakologiczne

Etap 1

Na początkowym etapie stosuje się leczenie farmakologiczne endometriozy, którego celem jest łagodzenie objawów i ograniczenie rozrostu ognisk. Do najczęściej stosowanych rodzajów leczenia należą:

• leki przeciwbólowe (np. NLPZ),
• hormonalne środki antykoncepcyjne (jedno- i dwuskładnikowe),
• progestageny,
• analogi GnRH (agonisty i antagoniści),
• danazol – stosowany rzadziej ze względu na działania niepożądane.

Leczenie chirurgiczne

Etap 2

Leczenie chirurgiczne (najczęściej laparoskopowe) jest rekomendowane, gdy farmakologiczne leczenie endometriozy nie przynosi efektu lub gdy mamy do czynienia z zaawansowaną postacią choroby. Celem operacji jest:

• usunięcie ognisk endometriozy,
• przecięcie zrostów,
• poprawa anatomii narządów rozrodczych,
• czasem także poprawa płodności.

Możliwe jest zachowawcze leczenie chirurgiczne, czyli usunięcie zmian z pozostawieniem macicy i jajników. W rzadkich przypadkach stosuje się radykalne leczenie chirurgiczne, czyli usunięcie macicy z przydatkami.

Leczenie wspierające i rehabilitacja

Etap 3

W każdym przypadku endometriozy, zarówno tej wymagającej leczenia chirurgicznego, jak i tej leczonej farmakologicznie, zalecane jest wdrożenie leczenia wspierającego. Rekomenduje się przede wszystkim:

• fizjoterapię uroginekologiczną,
• odpowiednią dietę, np. stosowanie diety przeciwzapalnej,
• suplementację i probiotykoterapię,
• jeśli jest to potrzebne – terapię przewlekłego bólu,
• wsparcie psychologiczne.

Endometrioza – porady od Artvimed dla pacjentki

Styl życia przy endometriozie – aktywność fizyczna i odpoczynek

Regularna, umiarkowana aktywność fizyczna, jak joga, pilates czy spacery, może pomóc w zmniejszeniu napięcia mięśniowego i przewlekłego bólu. Tak samo istotny jest odpoczynek i sen, które wspierają regenerację organizmu i stabilizację gospodarki hormonalnej.

Praca, studia i codzienne funkcjonowanie z przewlekłym bólem

Endometrioza wpływa na jakość życia i codzienne funkcjonowanie. Warto:

• planować obowiązki z uwzględnieniem gorszych dni,
• rozmawiać z przełożonym o ewentualnych formach wsparcia,
• korzystać z pomocy fizjoterapeuty i psychologa w przypadku bólu przewlekłego.

Endometrioza a życie seksualne i relacja z partnerem

Ból podczas współżycia (dyspareunia) jest częstym objawem endometriozy i może wpływać na relacje intymne. Warto:

• otwarcie rozmawiać z partnerem o trudnościach,
• wybierać pozycje zmniejszające nacisk na miednicę,
• skorzystać z pomocy seksuologa lub terapeuty par,
• rozpocząć leczenie, które złagodzi dolegliwości.

Endometrioza a dieta – co jeść by czuć się dobrze?

Choć nie ma jednej diety na endometriozę, badania wskazują, że dieta przeciwzapalna może łagodzić objawy. Warto:

• unikać cukrów prostych, przetworzonych tłuszczów i czerwonego mięsa,
• zwiększyć spożycie warzyw, owoców, ryb, orzechów i produktów pełnoziarnistych,
• wybierać produkty o niskim indeksie glikemicznym,
• pić dużo wody i ograniczyć alkohol.

Kiedy warto skorzystać ze wsparcia psychologa lub grup wsparcia?

Endometrioza jako choroba, której przewlekle towarzyszy ból, może znacząco wpływać na jakość życia i zdrowie psychiczne pacjentek. Warto rozważyć konsultację psychologiczną, gdy:

• czujesz się wyczerpana chorobą i bólem,
• zmagasz się z lękiem, depresją lub poczuciem bezradności,
• trudności zdrowotne wpływają na relacje lub poczucie własnej wartości.

Grupy wsparcia (także online) pozwalają poczuć, że nie jesteś sama i możesz wymienić się doświadczeniami z innymi pacjentkami z endometriozą.

FAQ